Opiekunki w Niemczech

Zaświadczenie A1 to dokument potwierdzający ustawodawstwo właściwe dla osoby, która wykonuje pracę najemną lub pracę na własny rachunek w Państwach Członkowskich UE, EOG lub Szwajcarii. Zaświadczenie A1 potwierdza podleganie przepisom dotyczącym ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego państwa, które je wydało. Osoba, która posiada zaświadczenie A1 wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest objęta polskim systemem zabezpieczenia społecznego, a nie państwa, w którym wykonuje pracę.

Wiele niemieckich firm, ale też biur rachunkowych i biur doradztwa podatkowego i kancelarii prawnych namawia polskie opiekunki i polskich opiekunów, żeby stali się przedsiębiorcami niemieckimi i w ramach samozatrudnienia wykonywali pracę w opiece domowej. W tym modelu polska opiekunka jest przedsiębiorcą i nie ma umowy o pracę, która ją chroni. Polska opiekunka powiązana jest z różnymi podmiotami (biuro rachunkowe, pośrednik, rodzina, doradca podatkowy) skomplikowaną siecią umów i zależności. Sama najczęściej nie rozumie, co podpisała i do czego jest zobowiązana.

PL Zmieniliśmy usługi opieki domowej, ponieważ podczas wstępnej konsultacji zapewniono nas, że ta droższa usługa będzie w stanie sprostać specyficznym potrzebom mojego niewidomego i demencyjnego ojca. Po kilku szczegółowych spotkaniach wstępnych i tygodniowej ocenie przeprowadzonej przez pracownika, którego zadaniem było znalezienie odpowiedniego opiekuna, ostatecznie wysłano opiekuna, który całkowicie nie nadawał się do naszej sytuacji. Mężczyzna ten prawie nie mówił po niemiecku, co stanowi poważny problem dla osoby niewidomej, która w dużym stopniu polega na wskazówkach ustnych. Ponadto, naszym zdaniem, zachowywał się zupełnie nieprofesjonalnie – w tym spożywał alkohol i marihuanę podczas dyżuru. Później okazało się, że opieka domowa najwyraźniej nawet nie znała opiekuna i dlatego nie oceniła jego przydatności. Najgorszy incydent miał miejsce, gdy postawił mojego ojca w sytuacji zagrażającej życiu: zamknął się w mieszkaniu, zostawiając włączoną kuchenkę. Mój niewidomy ojciec był sam, nie mógł wyłączyć kuchenki i zauważył zagrożenie jedynie zapachem przypalonego jedzenia. Dopiero interwencja sąsiada zapobiegła poważniejszemu incydentowi. Natychmiast poprosiliśmy opiekuna o opuszczenie mieszkania. Mimo to musieliśmy zapłacić zarówno za jego czas, jak i za znalezienie zastępstwa. Obiecana opieka została nam ledwo zapewniona; kontakt z osobami kontaktowymi był utrudniony. Podsumowując: Na podstawie naszych osobistych doświadczeń, zdecydowanie nie polecamy tej usługi opiekuńczej. Stosunek ceny do jakości jest nie do przyjęcia, a obietnice złożone przez przedstawicieli handlowych nie zostały dotrzymane.

W ostatnich miesiącach nasiliły się kontrole prowadzone przez ZUS w polskich firmach delegujących opiekunów do Niemiec. Kontrole inicjowane są przez same opiekunki, które zgłaszają do ZUS nieprawidłowe odprowadzanie składek przez polskie firmy. Do kontroli typowane są też płatnicy składek uzyskujący dla delegowanych do Niemiec opiekunów formularze A1 i albo deklarujący niskie podstawy wymiaru składek albo odprowadzający składki w tzw. systemie skumulowanym tj. raz na kilka miesięcy.

Publikacja pt. „Wstydliwie przemilczana prawda o opiece nad osobami starszymi” opisuje po raz pierwszy w drastyczny sposób w polsko-niemieckim kontekście rzeczywistość opieki nad osobami chorymi i starszymi. Zamiarem autorów dwujęzycznej książki, która ukazała się po polsku i niemiecku, było pokazanie trudnych sytuacji, w jakich mogą się znaleźć opiekunki z Polski i zatrudniające je rodziny, ale także, jakie mogą wystąpić po stronie podopiecznych. Historie umieszczone w publikacji przez Wernera Tiggesa oraz Michaela Gomolę nie są standardowe. Autorzy mówią, że stanowią one jedynie 5-10 proc. ich pokaźnych doświadczeń. Od 2005 roku pośredniczyli oni w znalezieniu około 10 tys. opiekunek z Polski dla ok. 3 tys. rodzin w Niemczech.

Umowy fikcyjne lub brak umowy – pracownik jedzie do Niemiec na podstawie ustnych ustaleń i dopiero na miejscu okazuje się, że nie ma żadnego zabezpieczenia prawnego.

Niewystarczające dostosowanie domu podopiecznego do obowiązujących warunków, np. w sytuacji, w której podopieczny wymaga wsparcia przy poruszaniu się, należy ustalić, że faktycznie w domu podopiecznego są zapewnione warunki, a w razie jakichkolwiek wątpliwości opiekunka powinna je zgłosić do firmy opiekuńczej. Oświadczenie o dostosowaniu domu / mieszkania podopiecznego do jego aktualnego stanu zdrowia powinno stanowić część umowy, a odpowiedzialność w tym zakresie powinna zostać także umownie przeniesiona na podopiecznego.

W praktyce działalności firm opiekuńczych przyjęło się rozwiązanie, zgodnie z którym czas pracy jest określony dość ogólnie (np. 160 godzin w miesiącu). W niektórych umowach w ogóle takie ograniczenie nie występuje, co z kolei oznacza, że firma opiekuńcza przyjmuje na siebie zobowiązanie do świadczenia opieki w trybie 24-godzinnym. W praktyce oznacza to trudności z określeniem czasu, w którym firma opiekuńcza wykonuje czynności określone w umowie, a tym samym uniemożliwia ustalenie konkretnych ram czasowych, w którym firma opiekuńcza / opiekunka powinna wykonywać usługi opieki na rzecz podopiecznego.

Rynek tzw. opieki Live-in, czy też potocznie nazywanej 24-godzinnej opieki został w Niemczech pozostawiany bez jakichkolwiek szczegółowych regulacji prawnych, które uwzględniałyby specyfikę tej działalności, w szczególności w kontekście zasad prawa pracy, jak i wymogów / standardów, które opiekunki, a w ślad za nimi firmy opiekuńcze powinny spełniać. Powyższe implikuje nie tylko trudności związane ze stosowaniem zasad dotyczących czasu pracy, czy też wynagradzania samych opiekunek, ale i poważne problemy natury cywilnoprawnej związane z określeniem zasad odpowiedzialności opiekunek i firm opiekuńczych wobec ich podopiecznych.

Opieka w Niemczech to według różnych szacunków stałe źródło dochodów dla około 200 000 opiekunek i opiekunów osób starszych z Polski. Jest to olbrzymia społeczność, rozrzucona po całych Niemczech. Jeden opiekun czy opiekunka z Polski zna osobiście najwyżej kilku do kilkunastu innych opiekunów. Nie istnieją związki zawodowe opiekunów domowych, nie stawia się kandydatom do tej pracy jednolitych wymogów kwalifikacyjnych. Najważniejsze są tzw. kompetencje miękkie – charakter, predyspozycje. W zawodach medycznych i okołomedycznych pojawiają się co jakiś czas głośne afery, związane z nagannym i przestępczym zachowaniem wobec chorych. Tak się stało m.in w Niemczech w przypadku sprawy Grzegorza W., opiekuna osób starszych z Polski.

Polki i Polacy mogą w Niemczech bez problemu uzyskać stałe zatrudnienie. Co do zasady, osoby z Unii Europejskiej mogą legalnie szukać zatrudnienia, pod warunkiem, że są zameldowane. Jeśli mimo to istnieje podejrzenie tzw. fikcyjnej działalności gospodarczej, urząd skarbowy i celny zakładają nieprzejrzysty model biznesowy, którego celem jest zaoszczędzenie składek na wydatki społeczne. Taka fikcyjna działalność gospodarcza pozostaje nielegalna, dlatego profesjonalne agencje pośredniczące w zatrudnianiu personelu opieki z Polski do Niemiec wybierają oficjalne „unijne delegowanie” opiekunów. Powinien na to zwrócić uwagę każdy, kto bierze pod uwagę zatrudnienie w Niemczech za pośrednictwem agencji. W określonych warunkach ludzie mogą przyjechać do Niemiec także w celu zdobycia wykształcenia. W tym celu obywatele UE nie potrzebują specjalnego statusu pobytu.

Wielu opiekunów z Polski pracuje w Niemczech, ponieważ zapotrzebowanie na pracowników jest tu duże, zarówno w opiece stacjonarnej, ale przede wszystkim w ambulatoryjnej. Według prognoz Niemieckiego Instytutu Ekonomicznego do 2035 r. będzie brakować w Niemczech prawdopodobnie 500 000 pracowników opieki. Dodatkowo potrzeba opieki jest coraz większa w cały czas starzejącym się społeczeństwie. Już teraz obsadzenie wolnego stanowiska w opiece zajmuje w Niemczech średnio 212 dni. Osoby z demencją czy pacjenci po udarze, którzy wymagają całodobowej opieki, ponieważ mierzą się z paraliżem i innymi ograniczeniami fizycznymi, oraz stale rosnąca liczba osób bardzo starych wymaga wsparcia w życiu codziennym i opiece medycznej w domu. Według szacunków prawie co czwarty opiekun w Niemczech pochodzi z Polski, a ponad 90 procent personelu opieki z Polski to kobiety.